Chúng ta ai cũng cần phải ngủ, đó là cơ chế tự nhiên để cơ thể có thời gian phục hồi về thể chất và tinh thần sau hơn mười mấy tiếng hoạt động cường độ cao. Hay nói cách khác, các sinh vật sống được lập trình để ngủ từ trong gen rồi.
Bạn đang tò mò chúng ta được “code” thế nào đúng không?
Đó là nhờ vào đồng hồ sinh học và thời gian sinh học. Đây là hai hệ thống điều hướng chu kì sinh học của cơ thể. Trong bài viết này, trước tiên chúng ta sẽ “khai quật” về chiếc đồng hồ sinh học được tinh chỉnh riêng cho mỗi người bằng góc nhìn thật dễ hiểu nhen.
Đồng hồ sinh học
Bạn có bao giờ tự hỏi, làm sao cơ thể biết được ban đêm là phải ngủ, ban ngày là phải thức chưa? Cơ chế nào tạo nên sự buồn ngủ?
Bởi vì bên trong cơ thể mỗi người đều có riêng một chiếc đồng hồ sinh học (internal biological clock). Chiếc đồng hồ có một không hai này ghi nhận và điều khiển các hoạt động trong cơ thể theo chu kì nhất định để thích nghi với điều kiện môi trường bao gồm ánh sáng, nhiệt độ. Các thay đổi trong cơ thể từ huyết áp, thời gian ngủ cho tới thân nhiệt, sự thèm ăn cho đến quá trình trao đổi chất. Chúng ta có thể thích nghi với những sự thay đổi ngày đêm, hay thậm chí là các mùa trong năm (chẳng hạn mùa đông ít nắng hơn thì sẽ ngủ sớm hơn mùa hè), phần nhiều là nhờ vào đồng hồ sinh học này.
Không chỉ con người, cây cỏ hay các loài động vật khác cũng có đồng hồ sinh học. Vì sao lại có tên là hoa Mười Giờ? Vì loài hoa này thường nở vào lúc mặt trời đứng bóng khoảng 9:00 – 10:00. Hay dơi và các động vật về đêm có đồng hồ sinh học hoàn toàn trái với con người, tỉnh táo và hoạt động mạnh mẽ vào ban đêm và nghỉ ngơi vào ban ngày. Các tập quán như di cư của chim hay khả năng tích mỡ ngủ đông của gấu cũng liên quan mật thiết đến đồng hồ sinh học.
Ơ, nhưng cuối cùng thì làm sao chiếc đồng hồ này xác định được thời gian để cân chỉnh các hoạt động cơ thể nhỉ?
Cơ chế đồng hồ sinh học và nhịp sinh học
Đồng hồ sinh học là một hệ thống trung tâm quản lý và điều hành bộ máy cơ thể. Nó sẽ ghi nhận thời gian nào diễn ra chuyện gì thông qua thói quen lặp đi lặp lại của bạn (trigger), từ đó điều chỉnh hoạt động của các cơ quan phối hợp “ăn khớp” với nhau. Trong khi đó, nhịp sinh học (Circadian rhythm) là một phần của chiếc đồng hồ này, nói đến chu kì hoạt động của cơ thể trong một khoảng thời gian cụ thể.
Năm 2017, ba nhà khoa học người Mỹ là Jeffrey C. Hall, Michael Rosbash và Michael W. Young đã được nhận Giải Nobel Y học nhờ công trình nghiên cứu về tác động của gen đối đối nhịp sinh học của sinh vật.
Từ kết quả nghiên cứu, toàn bộ sự sống trên Trái Đất từ cây cỏ cho đến động vật đều có đồng hồ sinh học “công nghệ cao” được gắn sẵn trong gen từng cá thể, hoạt động chính xác đến mức tinh vi dựa vào ánh sáng mặt trời. Các mã gen như period, timeless đóng vai trò tăng tiết hoặc ức chế sản sinh các protein quyết định hoạt động và hành vi của con người theo chu kì.
Dễ thấy nhất là quá trình ngủ và thức. Vào buổi sáng, cơ thể sẽ nhận được tín hiệu từ ánh sáng mặt trời và tiết các hormone như Cortisol để đánh thức bạn và duy trì sự tỉnh táo trong suốt cả ngày. Đến buổi tối khi bạn chuẩn bị lên giường, cơ thể bạn sẽ giải phóng Melatonin, hormone gây buồn ngủ, đồng thời bắt đầu điều chỉnh các cơ quan để duy trì sự ổn định cho giấc ngủ.
Bằng cách này, trạng thái ngủ và thức của chúng ta sẽ tương ứng với ngày và đêm, tạo thành các chu kì 24 giờ. Bên cạnh việc điều tiết quá trình ngủ và thức, nhịp sinh học còn liên quan mật thiết đến quá trình trao đổi chất, cân nặng, lượng đường và cholesterol trong máu, đặc biệt là sức khoẻ tinh thần.
Có phải đồng hồ sinh học của tất cả mọi người đều như nhau?
Cái hay của tạo hoá là trong cái riêng có cái chung, trong cái chung lại ẩn chứa cái riêng. Đặc sắc nhất đó là chúng ta có thể thấy được cái chung và riêng đó ngay trong mọi khoảnh khắc của cuộc sống. Triết lý quá rồi, khó hiểu quá rồi, thôi thôi mình quay lại chủ đề chính nào các bạn ơi.
Mỗi sinh vật đều sẽ có những đặc điểm chung được quy định trong các bộ gen, tạo nên sự thống nhất về loài. Chẳng hạn như gen của người và vượn chỉ khác nhau dưới 5%, nhưng bấy nhiêu đó cũng đủ để phân biệt giữa chúng ta và những người bạn nhiều lông ấy.
Tương tự, gen quy định nhịp sinh học của mọi sinh vật thuộc cùng một loài sẽ giống nhau. Buổi tối con người sẽ buồn ngủ, nhưng dơi sẽ tỉnh táo để săn mồi. Đôi lúc sẽ có những ngoại lệ nhưng thôi chúng ta tạm thời bỏ qua cho cuộc sống dễ dàng hơn tí nhé.
Ơ nhưng mà, đúng là buổi tối thì sẽ buồn ngủ, nhưng vì sao khi chạy deadline vài tháng trời chúng ta có thể thức đến tận khuya, mà lúc khác chỉ cần đến 22:00 thì đã díu cả mắt lại?
Nếu như cơ chế đồng hồ sinh học của tất cả mọi người là như nhau, hoạt động dựa vào ngày đêm, sáng tối và được quy định trong gen, là cái chung, thì cách thiết lập đồng hồ ở mỗi người là điểm khác biệt, là cái riêng, không ai giống ai hoàn toàn, không lúc nào giống lúc nào. Nói cách khác, mỗi người chúng ta khi sinh ra đều có một chiếc đồng hồ, và chúng ta sẽ quy định “múi giờ” cho chiếc đồng hồ đó bằng thói quen của mình trong từng giai đoạn.
Ví dụ dễ thấy nhất đó chính là khi chúng ta thay đổi giờ giấc làm việc. Ban đầu bạn làm việc ở công ty có thời gian vào làm là 9:00, bạn sẽ thức dậy vào lúc 7:30 để tập thể dục và chuẩn bị chẳng hạn. Thì khi chuyển sang một công ty khác, bạn phải vào làm lúc 8:00 thì bạn buộc phải tập thói quen thức lúc 6:30 nếu không muốn trễ giờ làm. Vậy là nhịp sinh học của chúng ta vẫn theo cơ chế sáng thức tối ngủ, nhưng đã được điều chỉnh lại theo nếp sinh hoạt mới.
Rối loạn nhịp sinh học
Đồng hồ sinh học nói chung và nhịp sinh học nói riêng là một phát minh vĩ đại của tạo hoá. Việc rối loạn nhịp sinh học sẽ dẫn đến nhiều hệ quả xấu cho cơ thể. Dễ thấy nhất là tình trạng jet-lag – trạng thái mệt mỏi sau những chuyến bay dài chênh lệch múi giờ – hay những người làm các công việc đòi hỏi thay đổi thời gian liên tục như nhân viên y tế, lái xe, phi công…
Khi nhịp sinh học rối loạn, cơ thể sẽ không biết khi nào phải tiết ra chất gì, giảm hoạt động bộ phận nào hay tăng cường ở đâu. Dẫn đến bạn sẽ bị lờ đờ vào ban ngày nhưng lại khó ngủ ban đêm, kém tập trung, trầm trọng hơn là suy kiệt về thể chất và tinh thần. Tình trạng stress, căng thẳng, lo âu hay thay đổi môi trường sống là những nguyên nhân dẫn đến rối loạn đồng hồ sinh học.
Vậy nên, một lối sống lành mạnh nên được duy trì một cách đều đặn nhằm ổn định nhịp sinh học của cơ thể. Cụ thể, bạn hãy cho cơ thể mình những dấu hiệu:
- Khi nào cần tỉnh táo: Mở tung cửa sổ đón ánh nắng khi thức dậy, tập thể dục và hoạt động, nói chuyện, làm việc, học tập.
- Khi nào cần nghỉ ngơi: Hạn chế ánh sáng và các hoạt động cường độ mạnh, tạo một không gian yên tĩnh, thoải mái.
Qua bài viết này, mong rằng các bạn sẽ hiểu hơn về chiếc đồng hồ tuyệt vời của chúng ta, từ đó tạo nên sự cân bằng trong cuộc sống nhé.
P/S: Chắc những bạn “ngủ ngày cày đêm” đọc xong bài viết này vẫn còn nhiều thắc mắc đúng không? Yên tâm, Trâm biết bạn đang cần giải đáp điều gì. Hãy đọc bài viết tiếp theo để có câu trả lời nha các “cú đêm” ơi.
