Cơ thể chúng ta là một cỗ máy sinh hoá kì diệu. Tất cả hoạt động sống đều được kiểm soát và vận hành bởi các hợp chất được sinh ra trong chính cơ thể đó (người ta thường hay gọi bằng cái tên thân thuộc là hormone).
Bạn cứ tưởng tượng cơ thể mình là một thành phố khổng lồ với đường phố là hệ thống mạch máu chằng chịt, máu là những chiếc xe tải nặng chở đầy oxi và các chất dinh dưỡng đến các “khu công nghiệp” phổi, tim hay não bộ để cung cấp năng lượng cho nhà máy hoạt động. Cảnh sát giao thông hay kiểm soát viên là các hoạt chất hoá học (hormone) được sinh ra để điều tiết lượng xe cộ trên đường cũng như điều hoà hoạt động của các cơ quan trong cơ thể. Chẳng hạn như melatonin, hormone gây buồn ngủ sẽ được tiết ra vào buổi tối, báo hiệu cho cơ thể biết đã đến lúc phải nghỉ ngơi.
Khi chúng ta thức, hệ thống sinh hoá sẽ được vận hành ở mức tối ưu cho các hoạt động thường ngày của cơ thể. Nhiệt độ, huyết áp, lượng oxi hay CO2 sẽ được duy trì ổn định. Thì trong khi ngủ, nhu cầu hoạt động giảm đi, dẫn đến nhiệt độ cơ thể và huyết áp giảm xuống. Chưa kể các chức năng sinh lý khác của chúng ta như hoạt động sóng não, nhịp thở và nhịp tim có sự thay đổi khi chúng ta thức hoặc trong giấc ngủ REM, nhưng lại cực kỳ đều đặn khi chúng ta ở trong giấc ngủ non-REM. Trong bài viết này, Trâm sẽ đưa các bạn đến với “tiểu thế giới” bên trong chúng ta, để xem thế giới này vận hành như thế nào trong khi chúng ta đang ngủ nhé.
Hoạt Động Não
Trong nhiều thế kỷ, các bác sĩ tin rằng giấc ngủ là thời gian não bộ không hoạt động. Tuy nhiên, các nghiên cứu trong 60 năm qua đã chỉ ra rằng não vẫn hoạt động khi ngủ, mặc dù tỉ lệ kích hoạt hay trao đổi tín hiệu giữa các tế bào thần kinh có giảm khi chuyển từ trạng thái tỉnh táo sang giai đoạn non-REM, nhưng nó vẫn hoạt động. Chưa hết, điều thú vị ở đây đó là khi thức thì các tế bào thần kinh hoạt động rất phức tạp, mang tính ngẫu nhiên và biến đổi liên tục. Nhưng khi ở giai đoạn non-REM, các tín hiệu não trở nên “hiền hoà”, từ từ sắp xếp lại, phối hợp và đồng bộ hơn. Sóng não Delta cũng được tìm thấy ở giai đoạn này. Đây là lợi ích cực kì to lớn của giấc ngủ: sắp xếp và lưu trữ thông tin vào “bộ nhớ”, nên ta hay thấy những người mất ngủ đi kèm với suy giảm trí nhớ là vì họ không có đủ thời gian để “lưu thông tin” vào não bộ.
Sự thay đổi này cho thấy rằng giấc ngủ không chỉ đơn thuần là một trạng thái nghỉ ngơi mà còn là một quá trình phức tạp với nhiều hoạt động sinh lý diễn ra bên trong cơ thể, điều này giúp chúng ta hiểu rõ hơn về tầm quan trọng của giấc ngủ đối với sức khỏe và chức năng não bộ.
Trong giai đoạn REM (giai đoạn ngủ liên quan nhiều đến giấc mơ), tần suất tạo ra các liên kết của hầu hết các tế bào thần kinh trong não tăng lên so với giai đoạn non-REM. Bạn đừng nghĩ khi tỉnh thì não mới hoạt động nhiều nha vì trên thực tế, não bộ trong giai đoạn REM có thể còn mạnh mẽ hơn cả lúc chúng ta tỉnh nữa đó. Đó là lí do bạn có những giấc mơ sống động như thật đến khi thức dậy vẫn nhớ như in.
Nhiệt Độ Cơ Thể
Thông qua một quá trình gọi là điều hòa nhiệt độ, cơ thể chúng ta kiểm soát nhiệt độ bằng các cơ chế như run rẩy, răng va vào nhau lập cập, đổ mồ hôi và thay đổi lưu lượng máu đến da, giúp nhiệt độ cơ thể ổn định khi tỉnh táo. Ngay trước khi chúng ta chìm vào giấc ngủ, nhiệt độ cơ thể bắt đầu bị thất thoát ra bên ngoài, một số nghiên cứu cho rằng giảm nhiệt độ cơ thể sẽ giúp dễ đi vào giấc ngủ hơn. Trong khi ngủ, cơ thể giảm từ 1 đến 2 độ F, giúp cơ thể “tiết kiệm” năng lượng cần đốt để duy trì nhiệt độ cơ thể. Nên có những giả thiết cho rằng giấc ngủ cũng là một cách để cơ thể tiết kiệm năng lượng từ thời cổ đại thiếu thốn thức ăn.
Nhiệt độ cơ thể sẽ giảm nhẹ trong giai đoạn non-REM, nhưng giai đoạn REM mới là lúc nhiệt độ cơ thể có thể giảm xuống mức thấp nhất. Cuộn mình trong tấm chăn ấm áp trong giấc REM giúp chúng ta giảm thiểu nguy cơ bị mất nhiệt và ngủ ngon hơn.
Hô Hấp
Hơi thở của chúng ta cũng thay đổi khi ngủ. Khi tỉnh táo, nhịp thở thường không đều vì bị ảnh hưởng bởi các yếu tố như nói chuyện, cảm xúc, vận động, tư thế… Khi tiến vào các giai đoạn non-REM, nhịp thở của chúng ta có xu hướng giảm nhẹ và trở nên đều đặn hơn. Trong giai đoạn REM, nhịp thở lại thay đổi, tần suất thở nhanh và mạnh hơn.
Hệ Tim Mạch
Một trong những chức năng có thể của giấc ngủ là giúp hệ tuần hoàn, đặc biệt là tim có cơ hội nghỉ ngơi sau một ngày dài làm việc cật lực. Trong giai đoạn non-REM, nhịp tim và huyết áp thường thấp hơn lúc tỉnh. Tuy nhiên, trong giai đoạn REM, hoạt động tim mạch lại có sự biến đổi rõ rệt hơn, huyết áp và nhịp tim tăng. Nguyên nhân đằng sau những biến đổi lớn trong hoạt động thần kinh và sinh lý trong giai đoạn REM hiện vẫn chưa được tìm hiểu tường tận, có thể là kết quả phụ của những thay đổi liên quan đến hoạt động của hệ thần kinh hoặc liên quan đến nội dung của giấc mơ.
Chức năng sinh lý
Mặc dù hầu hết các chức năng sinh lý đều giảm trong khi ngủ, nhưng một số trong đó có thể vẫn hoạt động hoặc thậm chí còn mạnh hơn trong giai đoạn này. Lại quay về với ví dụ thành phố ở phần đầu. Buổi tối đa số mọi người sau khi đi làm sẽ về nhà nghỉ ngơi nên đường phố vắng vẻ hơn, nhưng vẫn sẽ có những bộ phận làm các công việc đặc thù vào ban đêm như dọn dẹp vệ sinh, sửa chữa cầu đường, xây dựng công trình chẳng hạn. Thì trong cơ thể cũng vậy, khi đa số các cơ quan giảm hoạt động thì lại có các cơ quan khác tăng cường, ví dụ như tăng tiết hormone tăng trưởng. Đây là lí do mà trẻ càng nhỏ được khuyến cáo ngủ nhiều hơn người lớn để đảm bảo cơ thể đủ hormone phát triển.
Bên cạnh đó, một số hoạt động sinh lý liên quan đến tiêu hóa, sửa chữa và tái tạo các tế bào mới thường đạt mức cao nhất khi ngủ, cho thấy giấc ngủ là điều bắt buộc cho một cơ thể sống khoẻ mạnh.
Giấc mơ
Một trong những đặc điểm nổi bật nhưng ít được hiểu rõ của giấc ngủ là giấc mơ, trong đó các suy nghĩ của chúng ta theo những chuỗi sự kiện kỳ lạ và dường như phi logic, đôi khi ngẫu nhiên và đôi khi liên quan đến những trải nghiệm trong cuộc sống hàng ngày. Giấc mơ sống động chủ yếu xảy ra trong giai đoạn REM. Tuy nhiên, không phải tất cả giấc mơ đều xảy ra trong giai đoạn này; ví dụ, những cơn hoảng sợ hay giật mình ban đêm thực sự xảy ra trong giai đoạn non-REM.
Trong suốt chiều dài lịch sử, nhiều nhà triết học và nhà tâm lý học đã đưa ra các giải thích khác nhau về giấc mơ, cũng như ý nghĩa của nó. Ngay cả với những nghiên cứu khoa học gần đây về giấc mơ, nội dung giấc mơ vẫn còn là một điều bí ẩn. Một số chuyên gia cho rằng giấc mơ đại diện cho việc tái hiện lại các sự kiện trong ngày như một cơ chế quan trọng trong việc hình thành ký ức, trong khi những người khác khẳng định rằng nội dung giấc mơ chỉ đơn thuần là kết quả của các hoạt động ngẫu nhiên trong não. Nói chung thì đây vẫn là một phạm trù đang được khai phá không chỉ trong ngành y mà còn là sự tổng hoà của rất nhiều lĩnh vực khác nữa.
Nguồn: hms.harvard.edu
